تألیف و ترجمه: مسعود ملک‌یاری

اشاره مترجم:
لئونارد لیونی  نویسنده‌/ تصویرگر هلندی امریکایی داستان‌های کودکان، همچنین خالق خواندنی‌های غیرداستانی و کتاب‌های مصور فراوانی برای کودکان است. شاید ترجمه‌ آثارش به زبان فارسی، نام او را در میان اهالی ادبیات کودک و نوجوان ایران نیز به نامی آشنا تبدیل کرده باشد. نخستین ترجمه‌ از آثار او به فارسی را بنیاد پژوهش‌های اسلامی در سال 1384 منتشر کرده است؛ «رؤیای موش کوچولو» برگردان «مینو مروارید» که به دلیل عدم ثبت عنوان اصلی کتاب در شناسنامه، احتمالاً ترجمه‌ی کتاب الکساندر و موش کوکی  (1969) است. تا کنون بیش از هفت عنوان از کتاب‌های لیونی در ایران منتشر شده‌اند که عمده‌ی آن‌ها را نشر نوید شیراز امسال به قلم مترجم نام آشنای کودک و نوجوان، خانم طاهره آدینه‌پور منتشر کرده است. آثار ترجمه شده لیونی به فارسی عبارتند از: «این مال من است! آن مال من است!»، «بزرگ‌ترین خانه دنیا»، «تخم مرغ عجیب و غریب»، «چه کسی گل‌ها را رنگ می‌کند؟»، «روی‍ای‌ م‍وش‌ ک‍وچ‍ول‍و{متیو}»، «ف‍ردری‍ک» و «ماهی، ماهی است».
آن‌چه در ادامه می‌خوانید، ترجمه‌ی بخشی از کتاب «مروری بر  ادبیات کودک ونوجوان جهان، ج 71 » است که مقالات و نقدهای متفاوت و کم و بیش ارزشمندی درباره نویسندگان کودک و نوجوان جهان را در خود جای داده است.
 

مقدمه:

لئونارد لیونی را به خاطر پرکاری در خلق کتاب‌های مصور کودکان می‌شناسند؛ کتاب‌هایی که به طرز نامحسوسی حاوی درس‌های اخلاقی است و به موضوعاتی چون سرکشی، حقیقت، فردیت، پشتکار و چاره‌اندیشی می‌پردازند. آثار لیونی اغلب با ارجاع خواننده به قصه‌های حیوانات (فابل‌ها)، چنان آهنگ پرجوش و خروشی دارند که هم بچه‌ها را جذب می‌کنند و هم بزرگ‌ترها را. او در سال 1964 می‌نویسد:« در واقع اعتقاد دارم که یک کتاب خوب کودک می‌بایست برای تمام آدم‌هایی که هنوز به کل لذت بردن و شگفت‌زدگی طبیعی در زندگی را از خاطر نبرده‌اند، خواندنی باشد.» لسلی اس. پاتس  در فرهنگ زندگینامه‌ها‌ی ادبی، می‌گوید: «لیونی به خاطر استفاده از جهان دست‌نخورده طبیعت، و در واقع به خاطر تصاویرسازی‌ها و کولاژ‌هایی که هم غنای تصویری دارند و هم به لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه‌اند، و شکل و قالب و ترکیبی ساده و صمیمی دارند مورد تحسین و تمجید قرار گرفته است. » پاتس ادامه می‌دهد:« او بازمانده‌ی نسل هنرمندانی است که نیروی فراوانی را برای خلق تصاویری به کار می‌برند که قصه را با جادو، ظرافت و گیرایی روایت می‌کنند.»

مروری بر زندگی لیونی
لیونی در 5 می 1910 در آمستردام هلند متولد شد. او پسر لوییز و الیزابت گروسو لیونی بود. لیونی در همان اوایل زندگیش مصمم شد که در بزرگسالی هنرمند شود. او راهش را با مطالعه‌ی آثار هنرمندان نامی در موزه‌های محلی آغاز کرد، و همزمان با طی دوران مطالعاتی و آموزشی خود، در طراحی به خصوص طراحی از طبیعت هم چیره‌دست شد. لیونی از سال 1928 تا 1930 در دانشگاه زوریخ تحصیل کرد و بلافاصله دفتر تبلیغاتی خودش را به راه انداخت و آثار خود را به معرض نمایش و فروش گذاشت. لیونی تحصیلاتش را ادامه داد و در سال 1935 موفق به اخذ مدرک دکترا در رشته‌ی اقتصاد از دانشگاه جنوای ایتالیا شد. 

لیونی با مهاجرت به آمریکا در سال 1939 ، به سرعت خود را به عنوان مدیرهنری، نقاش، روزنامه‌نگار، و محقق بااستعدادی مطرح کرد. بیش‌تر کارهای لیونی تا سال 1959 بر طراحی گرافیک و نقاشی متمرکز بود، و در همین سال نخستین کتاب مصور او برای کودکان منتشر شد. «آبی کوچولو و زرد کوچولو » که لیونی بر اساس سفری با قطار برای سرگرمی نوه‌اش نوشته بود، مسیر زندگی لیونی را تغییر داد و او را به عنوان نویسنده و تصویرگر موفق و مستعد کتاب‌های کودکان معرفی کرد. از میان کارهای لیونی برخی از آن‌ها مانند «کرم اندازه‌گیر »، «سوئیمی »، «الکساندر و موش کوکی»، «کورنلیوس » و چند اثر دیگر جوایز فراوانی را در عرصه‌ی ادبیات کودک به خود اختصاص داده‌اند. طی دهه‌‌های اخیر، لیونی به یک نویسنده/تصویرگر برنده تبدیل شده است و اغلب برای یک عنوان کتاب دو جایزه می‌برد. لیونی در سال 1959 جایزه بهترین تصویرگر نیویورک تایمز را برای نخستین کارش؛ آبی کوچولو و زرد کوچولو از آن خود کرد. این جایزه در سال‌های 1967 برای سوئیمی و 1968 برای فردریک هم نصیب او شد. همچنین شورای جایزه کتاب یادبود کالدکت هم چندین بار به خاطر موش اندازه‌گیر، سوئیمی، فردریک، الکساندر و موش کوکی از او تقدیر کرده است. این کتاب‌ها به علاوه ماهی ماهی است (1970) جایزه انجمن کتابخانه امریکا را به خود اختصاص دادند و مرکز جرج جی. استون برای کتاب‌های کودکان، در سال 1976 به لیونی به خاطر مجموعه آثارش جایزه‌ای اهدا کرد.
لیونی درباره‌ی کتاب‌های خودش می‌نویسد:«راستش را بخواهید کتاب‌هایم را در واقع برای بچه‌ها کار نمی‌کنم، مخاطب این کتاب‌ها بخشی از خود ما هستیم، خود من و دوستانم و آن‌هایی که هرگز تغییر نکرده و هنوز کودک‌اند.»

نگاهی به آثار برجسته لئو لیونی
نخستین هدف لیونی در کارهایش «ایجاد چنان پیوند منسجمی میان فرم و محتوا است که حتی برای نزدیک‌ترین و صمیمی‌‌ترین روابط میان افراد متفاوت هم قابل دسترسی نیست.» نخستین قدم وی برای رسیدن به چنین هدفی، «آبی کوچولو و زرد کوچولو» بود. این اثر را بسیاری از منتقدان ادبیات کودک در نوع خود کم‌نظیر توصیف کرده‌اند. داستان این کتاب مصور، ماجرای دو دایره‌ رنگی است، یکی آبی و یکی زرد که دوستان خوبی هستند. یک روز این دو دوست همدیگر را در آغوش می‌گیرند و دایره‌ای سبز رنگ را شکل می‌دهند. ولی طولی نمی‌کشد که با مخالفت پدر و مادرها و نپذیرفتن این پیوند متفاوت، دو دوست به کلی از ترکیب‌شان نومید می‌شوند. سرخوردگی و دلزدگی آن‌ها ادامه می‌یابد تا جایی که آن دو موفق می‌شوند راهی برای برگشتن به رنگ‌های اصلی‌شان بیابند. «آبی کوچولو و زرد کوچولو»‌ نقدهای تمجیدآمیز فراوانی را به خاطر استفاده‌ی خلاقانه از کولاژ تکه کاغذها در تصویرسازی و داستان جذابش در مورد تغییر، رفاقت، و عشق در پی داشت. این اثر به طور همزمان هم به خاطر رویکرد خلاقانه‌اش به موضوعات اجتماعی مورد تمجید واقع شد و هم به خاطر نمایش تئوری رنگ‌ها مورد ستایش قرار گرفت.
دومین کتاب لیونی،کرم  اندازه‌گیر، هم توانست افکار عمومی و نظر منتقدان را به خود جلب کند. این فابل لیونی تدابیر نامرسوم کرمی را شرح می‌دهد که می‌خواهد از دست یک بلبل فرار کند و خوراک او نشود. او به پرنده پیشنهاد می‌دهد که پاها و دم و باقی اعضای بدنش را اندازه‌گیری کند. هنگامی که این توافق انجام می‌شود و کار کرم به پایان می‌رسد، مشکل اصلی پیش می‌آید؛ بلبل از کرم می‌خواهد که طول صدایش را  اندازه بگیرد. این قصه نشان می‌دهد که چه‌طور یک کرم با استفاده از عقل و تیزهوشی جان خود را نجات می‌دهد. لیونی تصاویر این کتاب را هم با استفاده از کولاژ تکه‌های کاغذ تهیه کرد که خیلی زود به عنوان سبک کاری و به اصطلاح اثر انگشتش مطرح شد.
به فاصله کوتاهی بعد از کرم اندازه‌گیر ، لیونی اثر دیگری منتشر کرد که منتقدان را هم به اندازه خوانندگان تحت تأثیر قرار داد. سوئیمی داستان یک ماهی است که برادر خواهرهایش را در جریان حمله یک صیاد از دست می‌دهد و راهی خردمندانه برای فرار از آن آب‌های پرخطر پیدا می‌کند. او بعد از پیدا کردن یک مدرسه دیگر برای ماهیان، می‌کوشد گروهی از ماهی‌ها را مجاب کند که در کنار هم به شکل یک ماهی بزرگ به صیاد حمله کنند و او را بترسانند. بسیاری بر این باورند که این داستان در لفافه تدابیر سیاسی ویژه‌ای پیچیده شده که لیونی در آن زمان به آن‌ها گرایش داشته است. در کتاب سوئیمی، تکنیک تصویرگری لیونی به طور معنی‌داری از کولاژ بریده‌های کاغذ، به تصاویر لایه لایه با خطوط نامشخص آبرنگ تغییر می‌کند.
در سال 1967، چهارسال پس از انتشار سوئیمی ، کتاب جدید لیونی با عنوان فردریک  که بنا به نظر بسیاری، موفق‌ترین کار اوست، منتشر می‌شود. قصه فردریک، ماجرای موش جوانی است که به جای ذخیره کردن غذا برای زمستان، بیشتر اوقات زیر آفتاب تابستان لم می‌دهد و به خیال‌پردازی و قصه‌گویی درباره زیبایی تابستان و تفریح و لذت می‌پردازد. هم‌نوعانش در آغاز او را دست می‌اندازند، ولی وقتی آن‌ها تمام طول زمستان را در انتظار هوای گرم و آفتاب درخشان تابستان سپری می‌کنند، فردریک احترام موش‌های هم‌نوعش را با ترفندی به دست می‌آورد؛ در همین دوران سخت است که فردریک موفق می‌شود موش‌های هم‌نوعش را سرگرم کند و سرحال‌شان بیاورد. در واقع یک بار دیگر شیفتگی فردریک نسبت به توصیف جهان طبیعت و رضایت او به خاطر هنرمندی در قصه‌گویی و اعجاز قدرت هنر به موضوع جذاب داستان تبدیل می‌شود.
کتاب دیگر لیونی با عنوان «الکساندر و موش کوکی» در سال 1969 منتشر شد. در این داستان، خواننده با یک موش اسباب‌بازی کوکی به نام ویلی  و یک موش معمولی خانگی به نام الکساندر  آشنا می‌شود. الکساندر دوست دارد که اهالی خانه او را هم به اندازه ویلی دوست داشته باشد. الکساندر بی‌نوا و تنها آرزو می‌کند که ای کاش یک موش کوکی بود، تا این‌که یک روز ویلی خراب می‌شود و سر از سطل زباله در می‌آورد. الکساندر خیلی زود به اشتباهش پی می‌برد و آرزو می‌کند که ای کاش ویلی به یک موش واقعی تبدیل شود تا بتوانند دوستان خوبی برای هم باشند. آرزوی الکساندر برآورده می‌شود و قصه با شادی به پایان می‌رسد. داستان لیونی بازتاب‌دهنده قدرت عشق و تحقق آن در زندگی یک موجود است. برخی منتقدین بر این باورند که داستان الکساندر نسبت به نخستین آثار لیونی ساده‌تر است. از طرفی برخی گویایی تصویرسازی‌های این کتاب را که در آن پیچیدگی‌های بصری تازه‌ای به چشم می‌خورد، مورد تردید قرار داده‌اند.
لیونی با استفاده از سبک کولاژ ویژه‌اش در تصویرگری، اثر دیگری با عنوان کورنلیوس منتشر کرد. داستان این کتاب ماجرای کروکودیلی است که از راه رفتن روی دو پا و اتفاقات پیرامون آن لذت می‌برد. کورنلیوس خیلی زود توسط دوستانی که سر سوزنی ذوق و شوق او را ندارند، دلسرد و ناامید می‌شود و خانه‌اش در بستر رودخانه را رها کرده و به جنگل پناه می‌برد. در جنگل با میمونی آشنا می‌شود که از دمش آویزان شده و روی سرش می‌ایستد. با اصرار کورنلیوس، میمون قبول می‌کند که این کار را به او یاد بدهد. وقتی کورنلیوس به خانه برمی‌گردد همچنان دوستانش ذوق و شوق او به یادگرفتن چیزهای جدید را مسخره می‌کنند. هرچند کورنیلوس می‌کوشد تا به هنگام بازگشت به جنگل و نزد میمون، چیزهایی تازه‌ای که یاد گرفته است را به دوستان بی‌ذوقش یاد بدهد ولی بیهوده است. تصویرهای کتاب تفاوت میان آدم‌های پیشرو و تقلیدکاران را مشخص می‌کند. در کل در حالی‌که تصویرسازی‌های پرزرق و برق کتاب، ترقی لیونی در بازتاب زیبایی و شگفتی جهان طبیعت را نوید می‌دهند، منتقدان طرح کتاب‌ را توسعه نیافته ارزیابی می‌کنند.
  
هنر زندگی بخش لئو لیونی (نوشته آماندا اسمیت )
   لئو در تازه‌ترین اثرش رؤیای متیو ، داستان سفر اودیسه‌وار موش مصمم و با اراده‌ای را از بچگی تا زمانی که هنرمند می‌شود، روایت می‌کند. این کتاب با تصاویر کولاژگونه و سرزنده و استفاده از قالب قصه حیوانات {فابل} برای روایت، فرمی که لیونی ترجیح می‌دهد، آشکارا کتابی پررنگ و لعاب و جذاب‌تر از آثار پیشین وی است. در این‌که لیونی هنرمندی تمام و کمال است شکی نیست چرا که در فهرست 33 جلدی آثارش، کتاب‌هایی از جمله فردریک،سوئیمی، الکساندر و موش کوکی، کرم اندازه‌گیر و ماهی ماهی است، به چشم می‌خورند که چهار جایزه مهم را از آن خود کرده‌اند. و البته هنوز فهمیدن این نکته که خالق سرزنده این کتاب‌ها و به خصوص این کتاب اخیر، رؤیای متیو، یک پیرمرد 80 ساله است، آدمی را از شگفتی انگشت به دهان می‌کند.
لیونی امروز با همسرش نورا، که 60 سال از زندگی مشترک‌شان می‌گذرد زندگی می‌کند. او وقتش را میان آپارتمانش در منهتن و ییلاق توسکان جایی که این زوج در خانه‌ای قرن هفدهمی زندگی می‌کنند، تقسیم کرده است. در ایتالیا کارگاه جداگانه‌ای دارد و در نیویورک در اتاق روشن و دلبازی در آپارتمانش کار می‌کند.
لیونی به خودش به چشم «ترکیب عجیب و غریبی» نگاه می‌کند و سفر ادیسه‌وار خود را از کودکی تا بزرگسالی و بلوغ هنری، سفری گلچین شده و غیرعادی می‌خواند.
در کتاب رؤیای متیو، هنر هسته مرکزی زندگی یک موش است. هرچند هنر هسته مرکزی تمام آثار لیونی است. وقتی از او می‌پرسیم که در کارهایش چه عنصری را مهم‌تر می‌داند، او با کلام سراسر حرفه‌ایش پاسخ می دهد:« شاید بتوانم بگویم که هنوز نقاشی کلید اصلی است. هرچند خیلی ملموس نیست. نقاشی واقعاً اسرارآمیز است.» وقتی با او از هنرمندان مورد علاقه‌اش صحبت می‌کنیم، او می‌گوید:« فکر می‌کنم که امروزه دیگر غیرممکن است که پیکاسو را یک قهرمان و یک الگوی تأثیرگذار ندانیم. اگر هنرمندان امروز چیزی جز این بگویند، حرف‌شان را باور نمی‌کنم. من به خاطر نوع به کاربردن قلم و رنگ، عاشق بونار  هستم. برای هر جور کاری می‌شود یک الگو پیدا کرد. قهرمانان من اینجا هستند.» لیونی این را می‌گوید و به آثاری اشاره می‌کند که دیوارهای کارگاهش در نیویورک را مزین کرده‌اند؛ آثاری از جاکومتی ، کالدر ، کلی  و مور .
لیونی بر این باور است که در روند خلق آثارش، بخش عمده‌ای از وجود خویش را کشف کرده است و با استعاره پنهانی روبرو شده است که آگاهانه از آن استفاده نمی‌کرده است. او به سوئیمی اشاره می‌کند که در آن یک ماهی کوچک که از دست صیادی می‌گریزد، دیگر ماهی‌ها را برمی‌انگیزاند تا به شکل یک ماهی بزرگ‌تر درآیند چرا که نمی‌خواهند به دست یک صیاد از بین بروند. لیونی خود در این‌باره می‌نویسد:«استعاره روشن این عمل، در اتحاد ماهی‌ها نهفته است. چیزی که من از آن بی‌خبر بودم بخش سرگذشت‌وار و آشنایی است که وقتی سوئیمی دیگر ماهی‌ها را برای تبدیل شدن به یک ماهی بزرگ و واحد سازماندهی می‌کند، به آن اشاره می‌کند. سوئیمی می‌گوید:« من هم چشم آن ماهی می‌شوم. من می‌خواهم هنرمند بشوم. می‌خواهم دیگران را ببینم. من می‌دانم که یک دنیای زیبا چه شکلی است و می‌خواهم آن را نشان‌تان بدهم چون ما نمی‌توانیم همین‌طور توی تاریکی زندگی کنیم.» این جملات بسیار جالب و حقیقی‌ است، با استعاره‌ای با سخن‌وری کمتر نسبت به باقی اشارات. این نکته به این معناست که در میان داستان‌های بسیار ساده‌ای که روایت کرده‌ام، لایه‌های دیگری هم وجود دارد.»
لیونی دریافته است نقشی که کتاب‌های کودکان در زندگی آن‌ها بازی می‌کنند از اهمیت بسیاری برخوردار است. خود او در این‌باره می‌نویسد:« همین تازگی‌ها به این نقش مهم پی برده‌ام. می‌دانم که چیز تازه‌ای نیست ولی به ناگهان این نهیب را به من زد که وقتی کودکی چهار یا پنج ساله می‌شود، چهار یا پنج سال در محیط شفاهی سراسر نابسامانی زندگی کرده است. کتاب‌های مصور نخستین چیزی اند که وارد مغز او می‌شوند و آن‌جا با ساختاری شفاهی روبرو و مقایسه می‌شوند. چنان‌چه آن کتاب، مناسب باشد، آغاز، میانه و پایانی خواهد داشت. و این نخستین باری است که کودک بعد از خواندن یا شنیدن کتاب می‌گوید:«یه ‌بار دیگه، بازم». اکنون او اول و آخر قصه را می‌داند و فقط به چیزهایی که نفهمیده است فکر می‌کند. چیز‌هایی که او قصد دارد تصوری از آن‌ها به دست بیاورد تا به یک احساس یکپارچه برسد. کودک در آن لحظه به این امر آگاه نیست ولی برای نخستین بار با این ساختار روبرو می‌شود. به نظرم این موضوع مجاب‌کننده و فوق‌العاده است که اهمیت کتاب‌های مصور کودکان را آشکار می‌کند.»
فابل یا قصه حیوانات فرم روایتی است که لیونی اغلب برای کتاب‌هایش در نظر می‌گیرد. خود او دراین باره می‌گوید:« دوست دارم قصه را طوری تعریف کنم که هیچ امر مبهم و یا ساختاری با پایان باز نداشته باشد. فابل‌ها همین‌طوراند، درست شبیه تئاتر کلاسیک یونان باستان.»
لیونی بی‌نهایت به زبان علاقه‌مند است. او می‌گوید:«زبان یکی از آن چیزهایی است که اشتیاق فراوانی به آن دارم.» وقتی لیونی ایده‌ای می‌یابد که سر ذوق‌اش می‌آورد، می‌تواند ظرف مدت یک‌ماه کتاب مصوری را به پایان برساند ولی خودش می‌گوید که برای نوشتن متن خیلی بیش‌تر از تصاویر وقت می‌گذارد. «نوشتن وقت بیش‌تری از من می‌گیرد چراکه همیشه احتمالات و امکان‌های فراوانی وجود دارند. با نوشتن خود را در اقیانوس بی‌کرانی می‌یابید در حالی‌که به هنگام تصویرگری، در دریاچه کوچکی غوطه‌ورید. به هنگام نوشتن به جهان لایتناهی احتمالات پرتاب می‌شوید. اگرچه این بی‌پایانی به شکلی در بوم نقاشی رخ می‌دهد ولی به لحاظ مفهومی امری بی انتهاست. زمان و یک تکه کاغذ دو چیز متفاوت اند. زبان در زمان هستی می‌یابد در حالی‌که تصویر در لحظه‌ی حال حاضر است، یک نگاه و حرکت، و کار تمام است.»
«فکر می‌کنم آدمی پر شر وشور هستم و اگر بتوانم کمی از این شور و اشتیاق را به دیگران انتقال دهم، کار مفیدی انجام داده‌ام.»
 

آثار ترجمه شده لئونارد لیونی به زبان فارسی:

 

1.    عنوان: این مال من است ! آن مال من است !
مترجم: طاهره آدینه‌پور
تصویرگر:  لئولیونی
ناشر: شیراز: نوید شیراز
نوبت چاپ: اول، ۱۳۸۸
تعداد صفحات: ‏‫۳۶ ص.‬:مصور (رنگی)


2.    عنوان: بزرگترین خانه دنیا
مترجم: طاهره آدینه‌پور
تصویرگر: لئولیونی
ناشر: شیراز: نوید شیراز
نوبت چاپ: اول، ۱۳۸۸
تعداد صفحات: ‏‫۳۶ ص.‬:مصور (رنگی)

3.    عنوان: تخم مرغ عجیب و غریب
مترجم: طاهره آدینه‌پور
تصویرگر: لئولیونی
ناشر: شیراز: نوید شیراز
نوبت چاپ: اول، ۱۳۸۸
تعداد صفحات: ‏‫۳۶ ص.‬:مصور (رنگی)