آپتین جان عمو روزگار از شما مبارک باشد.

این روزهای عمویت خراب است. دلش می خواهد هر روز صبح مثل آن آدینه‌ای باشد که آمدی بیدارش کردی. ایستادی چند دقیقه‌ای. بیدار بودم. انگشت به دهان نگاهم می‌کردی که:«این سیبیلوهه کیه؟»

قربانت شوم.

نیامدم چون با این دل تکه پاره که نمی‌شود بغلت کرد. تو هنوز زبان باز نکرده‌ای عمو جان، درد آدم بزرگ‌ها را خوب می‌فهمی. ترسیدم دل کوچکت غصه‌دار شود. بگذار ما که نه می‌میریم و نه زنده می‌مانیم غصه بخوریم و روزی خشم‌مان را فریاد بزنیم شاید شما انسان زندگی کنید.

شما فعلاً لبخند بزن، گربه‌ها را در حیاط بچلان، دم بانی را بکش، زمین بخور، بلند شو، زمین بخور، بلند شو. زمین بخور، بلند شو.

تولدت مبارک عمو

جهان بیمار است. سرطان که به عضوی می‌زند، به کبد مثلاً، شاید با گوش و زانو کاری نداشته باشد ولی سرانجام که پیروز شود، برای همه ارمغانی جز مرگ ندارد. بیماری که ما را بلعیده در تکاپوی زندگی است، گوش و زانو و چشمش سر دماغ اند ولی مرگ در کمین‌اش نشسته. شاید خوب می‌داند که کبد همه را به کشتن خواهد داد، با این حال می‌جنگد و رنج دلواپسی را به رنج بیماری زیاده نمی‌کند. زمین میلیون‌ها سال است که همین‌طور ادامه داده است. شاید از همان وقت که کسی نشست و افسانه‌ی آدم را و هبوط را نوشت یا اصلاً از همان زمان که عیسی بر جلجتا کشته شد و همین‌ها، جهان بیمار شد. روایتی هم هست که می‌گوید روزی کسی اندوه داشت و کسی نمی‌دانست.

حالا تصور کن بیمار سرطانی گاهی زخم بستر هم بگیرد، سرما هم بخورد، دندان درد هم بگیرد، مادرش بمیرد، برادرش را بکشند، نان شب نداشته باشد، چه می‌دانم، بی‌نوا باشد. فکر کن بیمار سرطانی اندوهگین باشد؛ همیشه و فقط قلبش می‌سوزد. می‌دانم که جهان به زندگی ادامه خواهد داد. می‌دانم که این بیمار مردنی نیست و می‌دانم که باید هرکجا که هستی، با هرچه در اختیار داری، هر کاری که می‌توانی بکنی... (واقعاً این‌ها را می‌دانم؟) مزخرف است.

حال من خوب است؟ جای نگرانی نیست. جز این ملال که: قسمت ما دل این بیمار بوده و سال‌هاست که عشق از این بیمار رو پوشانده است. جز تپ تپ ماهیچه‌وار دهلیزها و رپ‌رپه‌ی روزمره‌ي شریان‌ها و خس خس همسایه‌ی پیرمان، ریه، خبری در روز نمی‌شنویم. به امید عشق، شب را و روز را تاب می‌آوریم و از این زمستان می‌ترسیم. گفته بودند که زندگی همین بیم‌ها و امیدهاست ولی افسوس که بیم‌ها را همه بهره‌ی دل کرده‌اند و امیدها را به اعضای دیگر داده‌اند. خوش به حال گوش‌ها و زانوها، خوش به حال ناف‌ها، آلت‌ها، شست‌پا ها، چه خوشبخت اند دست‌ها، چه فراموشکار و راحتند چشم‌ها، چه آرام و دیوانه‌اند مغزها.

برای بیمارمان آرزویی ندارم. می‌دانم که بیمار را آرزو به کار نمی‌آید. بیمار ما خود، درد و دوای خویش است. ماییم که با آرزو زنده‌ایم.

این روزها و شب‌ها جز غمگساری، میگساری.

در آن سفر، رنج موسی بیشتر از خضر بود.
در جلجتا یوحنا محنتی کشید که عیسی نه.
حلاج را که دست و پا می‌بریدند، کسی از رنج شبلی آگاه نبود.
کشتی‌نشینان از درد کنعان، پسر بد نوح بی خبرند.
غم قابیل بر آدم پوشیده ماند.
،
محنت آدمی را پری نمی‌داند.

اعتراف می‌کنم غم خوانده نشدن داشتم. این روزها غم بزرگ‌تری آمده است، نه این غم که چرا من را نمی‌خوانند، بلکه چرا اصلاً نمی‌خوانند، هیچ نمی‌خوانند. زیاد حرف می‌زنند.

فرهنگ ساندویچی و سعدی کیارستمی به کنار، از حوصله‌ی تنگ آدم‌ها و بی‌دل و دماغی‌شان می‌گذریم، مردمان بی‌خوشبختی و بی‌لبخند درست، این همه مکتوب وامانده و نخوانده قبول، همه را می‌دانم ولی دلم راضی نمی‌شود. تو را که می‌نویسی نمی‌دانم، من این چنین‌ام.

روزهای نخست که به این نخواندن‌ها و قضاوت‌های پرآب و تاب پی بردم غمگین شدم. این روزها نگاه می‌کنم و فقط سر تکان می‌دهم. نه کف‌زدن‌های‌شان قند در دل آب می‌کند و نه کنایه‌های‌شان خون به جوش می‌آورد. دوست من کسی است که چیزی از من خوانده است نه آن‌که هرجا نویسنده‌ام می‌خواند. آن‌که می‌خواند و در خلوتش قضاوتم می‌کند یا گاهی به رویم می‌آورد، رفیق این دوران است حتی اگر هرگز نبینم‌اش، ندیده باشم‌اش. آن‌که تنها گزارشی از نوشته‌ها و ترجمه‌ها را می‌شنود و حکمش بر اساس اخبار است، پشیزی نمی‌ارزد.

به من سلام نکن، احوالم را نپرس، بیمار که شدم به دیدارم نیا، به مجلست دعوتم نکن، به مجلسم نیا، هم پیاله نشو، غم دلم را که هیچ‌گاه برنداشته‌ای باز هم برندار، دستم را نگیر، ولی بخوان. هرچه می‌خواهی و از هرکه می‌خواهی بخوان ولی بخوان و دهان باز کن، وگرنه خاموش؛ هیچ احدی از سکوت نمرده است. بگذار من هم موجودی باشم بی‌اهمیت در حد درخت کوچه‌تان که هرگز به دلیل خشک شدن‌اش فکر نکردی، هیچ‌وقت همت نداشتی پیاله‌ای آب پایش بریزی. بگذار من هم گربه‌ی زخمی محل باشم که می‌بینی و آه می‌کشی و فراموش می‌کنی. زخم را آه درمان نمی‌کند؛ زخم مرهم می‌خواهد. مثل کودکی که با هله هوله سیر شده است، به عصاره‌ی زندگی من ناخنک نزن که بگویی سرگرم خوردنی. من مهمان سیر دوست‌تر می‌دارم؛ مهمانی که خوراک شاهوار خورده و حتی به نان و پنیر من می‌خندد، مهمانی که حکایت سفر دارد، تجربه دارد، حرف دارد، مهمانی که در بقچه‌اش هوای تازه دارد.

بخوان و به من هم یاد بده. با من از خوانده‌های به دل نشسته‌ات حرف بزن، اطلاعاتت را به صندوق انتقادات و پیشنهادات بریز، در مسابقه‌ی هفته شرکت کن. سوادآموز نباش، آگاه باش. مرا هم از دریافته‌هایت آگاه کن . دردت را به من بگو. دستت را به من بده. دردت را بنویس. حرفت را بنویس. بنویس. من می‌خوانم.

افسوس که این  نوشته را فقط دوستانم می‌خوانند، تو باز هم نمی‌خوانی. هیچ‌وقت نمی‌خوانی.

چقدر آن روزها که به جای تمرینات ریاضی و علوم، می‌نشستم به رونویسی هوای تازه، پریا حفظ می‌کردم و با مرگ ایگناسیو اشک می‌ریختم، ساده‌تر بودم. چه رویاها که با هیوز آمد و از دست رفت، وقتی نگذاشتند "این وطن دوباره وطن شود".

برای نامه‌ای به معشوقه‌ی خیالی چقدر از "همچون کوچه‌ای بی انتها" آغاز و پایان به هم رسید. معشوقه‌ای از دختران ننه دریا، دختران دشت، دختران انتظار.

چقدر آن روزها زندگی در کوچه‌ها بیشتر بود...

اگر می‌شد به آن روزها برگشت،

جناب بامداد،

دیگر پشت تلفن بغض نمی‌کردم و بخت همصحبتی با شما را از کف نمی‌دادم...  اگر می‌شد به آن روزها برگشت، لابد می‌شد به این روزها نیامد.

ایام از شما مبارک، جناب بامداد.

دو سال پیش مطلب مفصلی از ویکتوریا الکساندر برای دو ماهنامه ی بیناب ترجمه کردم که بخش اولش در جامعه شناسی هنر (2) (شماره چهاردهم / زمستان 88) و بخش دیگرش پس از دو سال در شماره اخیر جامعه شناسی هنر (3)(شماره نوزدهم / خرداد 90)  منتشر شده است. این هم از معجزات نشریات تخصصی ماست که کارها نه، بلکه خاطرات ما را منتشر می کنند.

از این پس بازخوانی متون کهن را در این وبلاگم بخوانید

باقی همین‌جا برقرار است تا قرار هست.

...همین بی‌سوادان {پیش از عصر روشنگری} بودند که ادبیات را آفریدند. قالب‌های اولیه‌ی ادبی، از اسطوره گرفته تا وزن آهنگین ترانه‌های کودکانه، از قصه گرفته تا تصنیف، و از دعا گرفته تا چیستان، همگی تاریخی کهن‌تر از خط و نوشتار دارند.بدون میراث شفاهی هرگز شعری پدید نمی‌آمد و بدون بی‌سوادان هرگز کتابی.

....

هدفی که سوادآموزی دنبال می‌کرد، هیچ ربطی با روشنگری نداشت. انسان‌دوستان و حافظان فرهنگی، که سنگ سواد را به سینه می‌زدند، تنها مباشران صنعت و سرمایه‌داری بودند؛ صنعتی که از دولت می‌خواست کارگران درس‌خوانده در اختیارش قرار دهد.

....

مقصود {از سوادآموزی} آن نبود که راه را بر «فرهنگ نوشتار» باز کنند، چه رسد به این‌که انسان‌ها را از زنجیر خامی و خُردی آزاد کنند. مقصود پیشرفتی کاملاً از نوع دیگر بود. این پیشرفت عبارت از آن بود که بی‌سوادان، این «نازل‌ترین طبقه‌ی انسانی»، را رام کنند. تخیل و اندیشه‌ی شخصی‌شان را از آنان بگیرند و از صفحه‌ی ذهن‌شان بشویند، تا از این پس نه تنها نیروی عضلات آن‌ها و مهارت فنی‌شان را به کار گیرند، بلکه از مغزهای‌شان هم بهره‌کشی کنند.

...   

آن بی‌سوادی‌ای که ما پاکسازی و طردش کرده‌ایم، هم اکنون و همچنان‌که همه می‌دانیم، از نو برگشته است؛ این بار در شکل و قالبی خالی از هر جنبه‌ی احترام انگیز. این بی‌سوادی نوینی که اکنون دیری است برا جتماع سیطره یافته بی‌سوادی نوع دوم است.

و خوشا به سعادتش! زیرا از بیماری فراموشی، یعنی دردی که به آن مبتلاست، هیچ رنج نمی‌برد؛ سرمست از آن‌که از هیچ دید و درک شخصی برخوردار نیست و قدردان این‌که کم‌ترین توان تمرکزی ندارد.

این واقعیت را که نه می‌داند و نه می‌فهمد که چه بلایی بر سرش آمده - این فلاکت را - نوعی امتیاز می‌شمارد. پرچنب و جوش است و سازگار و قاطع. هیچ لازم نیست نگران احوالش باشیم. از دلایل سلامت و خوش احوالی ِ این بی‌سواد نوع دوم یکی هم این‌که هرگز خودش خبر ندارد که بی‌سواد نوع دوم است. خودش را صاحب دانش و معلومات می‌داند، زیرا بلد است کاتالوگ انواع ماشین‌ها و همه رقم چک را بخواند. { در ایران مجلات زرد و رمان‌های بازاری و ...}

در محیطی می‌چرخد و می‌گردد که برای حفظ او از گزند هرگونه وسوسه‌ی ذهن حصاری کامل به دورش کشیده است. هرگز متصور نیست که در این محیط شکست بخورد، زیرا همین محیط او را ساخته و پرورده است تا به این وسیله دوام خالی از خللش را تضمین کند.

... بی‌سواد نوع دوم محصول مرحله‌ای نو از پیشرفت صنعت است

... رسانه‌ی آرمانی بی‌سواد نوع دوم تلویزیون است.